Gağan, Dersim coğrafyasında yüzyıllardır yeni yılın gelişiyle birlikte kutlanan, doğa, bereket ve dayanışma temelli kadim bir gelenek olarak yaşatılmaya devam ediyor.
Dersim’de her yıl Aralık ayında kutlanan Gağan, eski yılı uğurlayıp yeni yılı karşılarken; arınma, paylaşma ve dayanışmanın simgesi olarak toplumsal bellekte varlığını sürdürüyor.
Yeni yılın eşiğinde bir inanç ve kültür geleneği
Dersim’de Aralık ayının son günleri, kadim bir geleneğin canlanmasına sahne oluyor. Alevi inancında “Khal Gağan” olarak bilinen bu dönem, üç aylık ibadet takviminin başlangıcı olarak kabul ediliyor. Hızır ve Heftemal’a bağlanarak 21 Mart’ta tamamlanan Gağan, sadece mevsimsel bir dönüm değil, aynı zamanda kültür ve inancın iç içe geçtiği bir zaman dilimi.
Arınma ve hazırlık
Hazırlıklar 21 Aralık’ta, günlerin yeniden uzamaya başladığı tarihte başlıyor. Evlerin içi-dışı temizleniyor, bacalar açılıyor, kütükler yakılıyor. Eski yılın uğursuzlukları geride bırakılırken yeni yıl için arınma ve bereket dilekleri ediliyor. Lokmalar hazırlanıyor, su başlarına gidilip dualar ediliyor.
Lokmalar, dilekler ve çılalar
Gağan günlerinde evlerde un, pekmez, ceviz ve kuru yemişlerle lokmalar yapılıyor. Çılalar (meşaleler) yakılıyor, dualar eşliğinde dilekler dileniyor. Yeni yılın sağlık, bereket ve bolluk getirmesi için dualar gökyüzüne yükseliyor.
Khalık u Fatık: Ritüelin sahnesi
Gağan’ın en dikkat çekici geleneklerinden biri “Khalık u Fatık” oyunu. Üç karakter üzerinden geçen yıl, bu dünya ve yeni yıl simgeleniyor:
Yırtık kıyafetli yaşlı adam, geçen yılı,
Abartılı süslenmiş kadın, dünyayı,
Yüzü siyaha boyalı genç ise doğmakta olan yeni yılı temsil ediyor.
Gençler bu oyunla ev ev dolaşıyor, maniler söylüyor, yiyecekler topluyor. Akşam olduğunda ise toplanan yiyecekler köyün en yoksul evinde pişirilip hep birlikte yeniliyor.
Davul zurna, halaylar ve şenlik
Gağan yalnızca ritüel değil, aynı zamanda bayram. Davul-zurna eşliğinde halaylar çekiliyor, türküler söyleniyor. Meydanlarda ateşler yakılıyor, kuşaklar bir araya geliyor. Çocukların neşesi, yaşlıların duası ve gençlerin coşkusu bu günde birleşiyor.
Dayanışma ve paylaşma geleneği
Gağan’ın temelinde dayanışma var. Ürünü az olan ya da kışa hazırlıksız giren ailelerin evinde toplanılıyor. Böylece hiçbir hane yeni yıla yalnız girmiyor. Gelenek, yoksulun sofrasını bereketlendiriyor, toplumsal eşitsizlikleri hafifletiyor.
Kültürel miras ve toplumsal direnç
Gağan Dersim’de asimilasyona ve kültürel baskılara rağmen varlığını sürdürerek belleğin ve kimliğin taşıyıcısı olmayı sürdürüyor.
“Gağan, Dersim’in belleğinde yalnızca bir kış ritüeli değil; arınmanın, dayanışmanın ve birlikte yaşam kültürünün simgesidir.”
HABER MERKEZİ
